Heddal, ‘Stavkirke’-en katedrala

Norvegian Eskandinaviako ‘stavkirke’ handienak eta hobekien kontserbatuak daude. Erdi Arotik datozen egurrezko elizak altxor historiko eta arkitektonikoak dira. Heddal nabarmentzen da (Notodden udalerria, Telemark eskualdeko bihotza): iraganean errotutako edertasunaren eta fintasunaren paradigma.

Telemark probintzia –Norvegiako hegoaldean dago, Oslo hiriburutik gertu– oso berezia da eta sakon aztertzea merezi du. Egia da ez duela herrialdeko beste eskualde batzuek bezainbesteko dramatismorik, baina, hala ere, paisaiaren edertasuna eztabaidaezina da.

Kostalde hautsi baina nabigagarria eta mendi irisgarri ugari uztartzeak orografia erakargarria eskaintzen du, dozenaka bide eta uhartetxotan galtzeko modukoa. Horrez gain, bertan gaudela, Norvegia bidaiariak iman baten moduan erakartzen dituen natura menderaezina baino zerbait gehiago dela ohartuko gara. Izan ere, eskualdea historiaz beteta dago.

Iragan hurbilera joz, Bigarren Mundu Gerran gertatu zen ur astunarengatiko borroka aipa dezakegu, Vermok-eko eta Rjukan-eko industria eszenatokietan kokatua. Pasarte hori –oso fikzionatuta, izan dezagun kontuan– 1965eko ‘The Heroes of Telemark’ film klasikoan jaso zuen Anthony Mannek. Pixka bat atzerago egiten badugu, XIX. mendearen amaierara, Telemarkeko kanala ere aipa dezakegu.

Skien eta Dalen artean dago, 105 kilometroko luzera du, iragan industrial biziaren lekukotza ematen du, eta gaur egun, nabigagarria denez, erakargarri turistiko xarmagarria da. Baina atzerago ere egin dezakegu, Norvegiako Erdi Aroko eraikin guztien erdiak, ez gutxiago, hemen biltzen baitira. Bestalde –eta ez dakigu horrekin zerikusirik duen edo kasualitate hutsa den– bertako biztanleek erabiltzen duten dialektoa herrialdeko guztien artean arkaismo gehien dituena da.

Horregatik, ez da harrigarria Eskandinaviako Erdi Aroko adierazpen arkitektonikorik berezienak, bereizgarrienak eta ederrenak diren stavkirke-etatik nabarmenetako bat Telemarken egotea. Heddaleko egurrezko elizaz ari gara. Berau ikusteko, bost kilometroko bidea egin behar dugu, Notoddeneko mendebaldera. Udalerri oparoa da, 13.000 biztanle ingurukoa eta bere industria tradizioaren eraginez –ondare historiko eta kultural bihurtu da–, gizadiaren ondare izendapena jaso du.

KRISTAUTZE BERANTIARRA

Kristautasuna berandu barneratu zen bikingoen lurraldean. Lehen ebanjelizatzaileak VIII. mendearen inguruan iritsi ziren, eta oso errotuta zeuden sinesmen erlijiosoen aurka borrokatu behar izan zuten, bertakoek susmoz begiratzen baitzioten, baita etsaitasunez ere, pastel sakratuaren jabe egin nahi zuen atzerriko jainkoari.

Prozesua motela izan zen, baina, azkenean, bertako monarkiak aliatu izan zituen fede berriak. Horiek basailutza bermatzeko eta boterea zentralizatzeko arma politikotzat hartu zuten. XIII. menderako kristautzea erabat gauzatuta zegoela esan daiteke, laponiar herrian salbu; hark bere bidetik jo zuen, eta XVIII. mendera arte ez zen berpiztuaren gurdira igo.

Gurutzearen eragina handitu ahala, bere tenpluek paisaian gero eta protagonismo handiagoa izan zuten. Kristautasunaren hastapenetako aztarna gutxi geratzen dira. Pentsatzekoa da eraikuntza xumeak izango zirela, eskura zuten lantzeko material errazenaz, egurrez, eraikiak. Baina egurrak arazo bat du: aire zabalean oso kaltebera denez, etengabeko mantentze lana behar du.

Egurra egurra da, eta denborarekin harriak ordezkatu zuen, batez ere XVII. mendetik aurrera

Lehen garai hartan zegoena zegoela, galdu egin da. Hala ere, kristautasuna indartu eta fededunen komunitatea sendoago eta zabalago bihurtu ahala, gurtza lekuetara bideratutako baliabideak ere proportzio berean handitu ziren. Eliza kopurua hazi zen, gero eta handiagoak eta konplexuagoak ziren, eta hobeto kontserbatzen ziren.

Dena den, egurra egurra da, eta denborarekin harriak ordezkatu zuen, batez ere XVII. mendetik aurrera. Gaur egunera arte iraun duten stavkirke-ak XII. eta XVI. mendeen artekoak dira. Europa iparraldea bete zuten ehunka aleetatik 30 baino ez dira zutik geratu; eta horietatik 28 Norvegiako hegoaldean daude. Gainerako biak Suedian eta Polonian daude, baina Poloniakoa Norvegiatik eraman zuten XIX. mendean.

Heddal zaharrenetakoa da. Kontsakrazioa 1242an egin zen arren, eraikuntzaren zati bat behintzat lehenagokoa da; izan ere, dirudienez, korua 1147koa da. Iraun duten beste guztien kasuan bezala, eranskinak eta ukituak egin dizkiote, esaterako: kanpoaldeko kanpandorrea 1850ean eraiki zuten eta XX. mendeko 50eko hamarkadan zaharberritze sakona egin zioten, besteak beste. Haatik, funtsean, Heddal betikoa da. Guztietan handiena da. Politena ere bai? Hori subjektiboa da. Bogrund eta Urnes, bi adibide bakarrik aipatzearren, oso ezberdinak gainera, aurkari duin-duinak dira. Nolanahi ere, Heddal ezinbesteko bisita da.

EGURREZKO KATEDRALA

Kirke hitzak ez du azalpenik behar, eliza esan nahi du. Baina stav hitzak bai, ez baita egurra, zutabea baizik. Laburbilduz, stavkirke hitzak ‘zutabe eliza’ esan nahi du. Egurrezko zutabeena, hori bai, eta haren eraikuntza teknikari egiten dio erreferentzia, stavvrek teknikari. Oso erraza da: harrizko oinarri bat jartzen da, zoladura isolatzaile gisa, haren gainean, marko baten bidez lotutako zutabe zilindrikoz osatutako egitura bat, eta egitura hori, era berean, beste zutabe batzuekin betetzen da, oholesi baten moduan, hormak osatzeko.

Hortik aurrera, elizak txiki, trinko eta soilak izan daitezke, edo ipuin batetik ateratakoak diruditen fantasia handi konplexuak, absideak eta oso teilatu inklinatuak nahasiz eratuak. Heddalen kasua bigarrena da; haren bolumenak, gainera, «stavkirkeen katedrala» deitzea eragin du.

Tenplu horien aldi gorena bikingoen garai berantiarraren eta bikingoen ondoko lehen garaiaren artekoa izan zen. Ondorioz, munduan kontserbatzen diren egurrezko eraikuntzarik zaharrenen artean daude. Baina datu hori garrantzitsua izateko beste arrazoi bat ere badago. Izan ere, garai hori kristautasuna Eskandinaviako lurraldeetan zabaldu zenean amaitu zenez, arte bikingoaren zuzeneko oinordekoak dira.

Batzuek erromanikoari egozten dizkiote eraikin horiek; eragin paleokristauko basilika modukotzat jotzen dituzte. Beste aditu batzuen ustez, kristautu aurreko eraikuntza paganoak dira, erlijio korronte berrira egokituak. Argi dagoena da bikingoen sormen eta espiritualtasun unibertsoaren zati handi bat ezagutuko dugula estetika hutsetik harago doan sinkretismoan.

Tailletan ikus dezakegu, Eskandinaviako tradiziokoak baitira, argi eta garbi. Adibidez: drakkar, knarr, snekkia, karv eta halakoen branketako erremateen akaberetan herensuge buruak agertzen dira, baita beste irudi bereizgarri batzuk ere, eta lehoi, landare motibo zein labirinto formazio ugari daude, segur aski eragin zeltikokoak.

Gaur egunera arte iraun duten stavkirke-ak XII. eta XVI. mendeen artekoak dira. Europa iparraldea bete zuten ehunka aleetatik 30 baino ez dira zutik geratu; eta horietatik 28 Norvegiako hegoaldean daude

Era berean, teilatuen estaldura ere oso esanguratsua da: ezkata itxurako egurrezko teila bereizgarriak dituzte, sua botatzen duen narrasti erraldoi fantastiko baten bizkarraren itxurakoak. Eskema horretatik kanpo geratzen den gauza bakarra horma batzuetako pintura apaingarriak dira, garbiki gotikoak edo geroagokoak baitira, eta Eskandinaviako elementurik gabeak.

KONPLEXUA

Heddaleko elizak zorrotz jarraitzen dio eredu horri. Eraikuntza konplexua da: pinuzko hamabi zutabe handiz eta beste sei txikiagoz eraikita dago, eta akaberak aurpegi izugarriak dituzten taillez eginda daude. Barrualdea hiru nabetan banatzen da. Erdikoa oso zabala da, zortzi karga zutabetan bermatua. Albokoak estuak dira, ia korridore modukoak.

Koruaz gain, presbiterioa eta abside erdizirkularra ditu. Kanpoaldean, atari funtzioa betetzen duen teilatuz estalitako korridore batek inguratzen du. Hemendik aurrera, teilatu koniko oso zorrotzen mailakatze bat hasten da, zeina hiru dorretan koroatzen den; bi dorre biribiletan eta angeluzuzen batean. Antolaketa horrek ia piramide-itxura ematen dio eta, gorantz doan sentsazioa sortzen du, zuzenean zerura igotzen den sentsazioa.

Estalkiek, dorreek, ezkata itxurako teilek eta akabera mitikoek aura oniriko batez inguratzen dute. Hala, gure ametsak jauregi sekretuen eta saga bikingoen eszenatokietara gidatzen ditu. Gainera, guztiak laguntzen du horretan, baita barruko hormetan pintatutakoek ere, nahiz eta oso berriak izan, hau da, 1668koak. Korridoreko inskripzio erruniko enigmatikoek –deszifratu ezinak direnez, sekretutasuna areagotzen dute– misterio handiagoa eransten diote multzoari. Eta koadroa osatzeko, taillak.

Barruan, Erdi Aroko aulkia –«Apezpikuaren aulkia» deitzen zaio–, zutabeak eta habeak nabarmentzen dira. Baina, batez ere, atariak. Filigrana joko bat dira, eta elkarrekin nahastuta, motibo geometriko zirkularrak, landare motiboak eta labirintoak nabarmentzen dituzte. Haien artean, Sigurden historia azaltzen da, ‘Herensuge-hiltzailea’-rena.

‘Katedrala’ hiru egun eskasetan eraiki zuen mendietako troll batek, Finn Fagerlokk-ek, eta ordainsaririk gabe geratu zen, emakumezko baten ahotsaren zuhurtziagabekeriagatik eta nekazari baten zoriagatik

Sigurd, Volsungoen sagako protagonista, Fafnir herensugearen odolean bainatu zen, hari ezpata bat sartu ondoren, eta horren ondorioz ia zauriezin bihurtu zen. Bere zoritxarrerako, Akilesi gertatu zitzaion bezala, herensugearen gorputzak zuen atal zaurgarria ere bere bihurtu zen, beraz, badakizue azkenean hil zenetako bat nor izan zen.

Arkitektura eta apaindura honetaz guztiaz gain, neguko gau batean, elizaren hilerriaren ondoan, herritarren batek eliza nola eraiki zuten kontatzen badizue, glogg zurrutada bat zintzurrean barrena doakizuen bitartean, guztiz murgilduko zarete irudimenaren munduan, handik ez itzultzeko arriskua badago ere. Izan ere, ‘katedrala’ hiru egun eskasetan eraiki zuen mendietako troll batek, Finn Fagerlokk-ek, eta ordainsaririk gabe geratu zen, emakumezko baten ahotsaren zuhurtziagabekeriagatik eta nekazari baten zoriagatik.

Baina ez dezagun spoiler-ik egin, utz dezagun han kontatu diezazueten. Mahaspasa eta kaneladun ardo beroa amaitu bada, berdin dio, har ezazue akevitt bat eta entzun… haren 40 graduek bizirik uzten bazaituztete.

Gida praktikoa

Eliza hurbilak

Eliza hurbilak. Heddalez gain handik hurbil dagoen beste stavkirke bat ezagutu nahi izanez gero, honako hauek bisitatzea gomendatzen dugu: Reinli (39’, XIV. m.), Eidsborg (1 h eta 20’, XIII. m.), Lomen (1 h eta 25’, XII. m.), Hegge (1 h eta 30’, XIII. m.), Hore (1 h eta 30’, XII. m.) eta Torpo (1 h eta 30’, XII. m.). Eta ziurrenik Oslotik igaroko zarenez, Norsk Folkemuseum-en Gol-ekoa dago (XII. eta XIII. m.).

Zer gehiago ikusi

Heddalen, elizaren behealdeko hilerrian paseotxo bat eman behar da, eta Rural Museum bisitatu. Notoddenen Museo Hidroindustriala ikus daiteke. Eta Telemarkeko kanala bisitatzeko garairik onena maiatzetik irailera bitartean da.

Musika pixka bat

Notoddeneko blues jaialdi ezaguna abuztuko lehen astean egiten da.